1136-1206 yılları arasında yaşayan el-Cezerî, eski çağların icatlarını kopyalayan sıradan bir zanaatkâr değildi. Suyu, hava basıncını ve mekanik dengeleri kusursuz bir matematikle harmanlayarak kendi kendine hareket edebilen, programlanabilir robotlar tasarlayan vizyoner bir mühendisti.
Artuklu Sarayında Yeşeren Deha Dicle ve Fırat'ın bereketlediği Cezîre yöresinde yetişen el-Cezerî, 12. yüzyılda Anadolu ve Orta Doğu'yu sarsan Haçlı Seferleri ile siyasî savaşların gölgesinde, mahallî beyliklerin bilim ve sanatı himaye etme yarışından beslendi. Bölgeye hâkim olan Artuklular, ticaretten elde ettikleri zenginliği Hatuniye, Şehidiye ve Zinciriye gibi medreselere yatırarak devasa bir eğitim havzası meydana getirdiler. Bu medreselerde dinî ilimlerin yanında fizik, matematik ve tıp da okutuluyordu. El-Cezerî, böylesi bir atmosferde Artuklu sarayında 25 yıl boyunca başmühendis olarak görev yaptı. Günümüzde etnik kökeni üzerine Türk, Kürt veya Arap olduğuna dair farklı tezler öne sürülse de onun vizyonu dar kalıpları aşarak İslâm medeniyetinin cihanşümul mühendislik dili haline gelmiştir.
Mühendislik Başyapıtı: Kitâb-ül-Hiyel
El-Cezerî'nin tasarladığı makineler, sultanları eğlendiren basit oyuncaklar olmanın çok ötesindeydi. Temel hedef, tabiatın potansiyel enerjisini iş gücüne çevirmek ve hayatı kolaylaştırmaktı. "Kitâb fî Maʿrifeti'l-ḥiyeli'l-hendesiyye" (Kitâb-ül-Hiyel) isimli şaheser, Artuklu hükümdarı Mahmûd bin Mehmed'in özel talebiyle 1205 yılında kaleme alındı. Hükümdar, Cezerî'nin icat ettiği otonom robotu gördüğünde, "Bu emeğin boşa gitmeyecek, bütün yaptıklarını bir kitapta topla" diyerek tarihe geçen bir talimatta bulunmuştu.
Altı bölümden oluşan bu eser; su saatlerinden şifreli kilitlere, kan ölçme tüplerinden sanayi tipi su pompalarına kadar 50 farklı mekanizmanın teknik çizimini barındırır. Cezerî, bilgiyi gizli tutmayı yeğleyen Orta Çağ lonca zihniyetini yıkarak şeffaflığı seçmiş, cihazların parçalarını farklı renklerle çizmiş ve montaj aşamalarını Arap harfleriyle tek tek şifreleyerek detaylandırmıştır.
İnsanvarî robotlar ve sibernetiğin doğuşu
Mühendisin en tanınan tasarımı, o dönemin çok kültürlü yapısını simgeleyen "Filli Su Saati"dir. Suyla dolup batan bir kâsenin ipleri ve kaldıraçları tetiklemesiyle çalışan bu sistem, zamanı görüntü ve sesli bir şekilde reaksiyon zinciriyle kaydediyordu.
Bunun yanında icat ettiği saz çalan robotlar, içecek dolduran humanoidler ve abdest otomatları tarihin bilinen ilk insansı robotlarıdır (humanoid automata). Saz çalan mekanik gruptaki figürler, dönen ahşap silindirler üzerindeki mandalların yer değiştirmesiyle farklı müzik ritimleri üretebiliyordu. Bu çığır açan fikir, 19. yüzyıldaki delikli kart sistemlerinin ve günümüz bilgisayar programlamasının temelini oluşturan "kodlanabilir donanım" mantığının ilk ve en çarpıcı örneğidir.
Avrupa merkezli tarih anlatısı, sibernetik (geri bildirim ve kontrol mekanizmaları) bilimini genellikle Descartes veya Pascal ile başlatır. Hâlbuki makinelerde üstün denge (homeostasis) durumunu, şamandıra valfleriyle çalışan kendi kendini regüle eden sistemleri onlardan yüzyıllar önce tasarlayıp çalıştıran kişi el-Cezerî'nin bizzat kendisidir.
Eserin Batı dünyasında bilimsel olarak tam anlamıyla keşfedilmesi, 1900'lerin başında Alman Prof. Eilhard Wiedemann'ın bu makineleri laboratuvar ortamında aslına uygun şekilde inşa edip başarıyla çalıştırmasıyla gerçekleşti. Bilim tarihçisi Prof. Lynn White Jr.'ın da teyit ettiği üzere; segment dişlileri ve konik sübaplar gibi hayati makine elemanları, Leonardo da Vinci'den yüzyıllar önce el-Cezerî'nin çizimlerinde kusursuz biçimde kullanılmıştır. Mezopotamya'dan yükselen bu benzersiz mühendislik aklı, günümüz sanayisine yön veren çarkların ve pistonların ilk yazılı anayasasını insanlığa miras bırakmıştır.
Kaynaklar ve Dipnotlar:
Ehli Sünnet Büyükleri İslam Tarihi Ansiklopedisi, "CEZERÎ - Hayatı ve Eserleri", Ehli Sünnet Büyükleri İslam Tarihi Ansiklopedisi, "CEZERÎ - Sibernetiğin İlk Kurucusu", TDV İslâm Ansiklopedisi, "CEZERÎ, İsmâil b. Rezzâz", Türk Maarif Ansiklopedisi, "Cezerî" , Wikipedia Türkçe, "Cezerî - İcatları ve Eserleri" , Wikipedia Türkçe, "Cezerî - Etnik Kökeni ve Hayatı"