Amel sahibi âlim ve kâmil fazilet sahibi Mevlâ Seyyid Ahmed İbn Abdullah el-Kırımî.
Sözü edilen zat, kendi memleketinin âlimlerinden Mevlânâ Şerefeddin’den ders alıp ilim şerefiyle şereflenmiştir. Kırım harap olunca Rum diyarına (Anadolu’ya) göç edip gelmiş ve bir müddet sonra Merzifon adlı kasabanın medresesinde müderris olmuştur. Daha sonra Dârüssaâde İstanbul’a gelip emeklilik yoluyla kendisine elli akçe maaş tahsis edilmiştir.
Ardından İstanbul’dan Edirne’ye yönelip, müsaade/icazet almak için dünya cihanının sığınağı olan padişahın dergâhına varsın diye ferman olunmuştur. Padişahın huzuruna girip o kralların gıpta ettiği adaletli padişahın yüce katına eriştiğinde sohbete başlamışlar; söz arasında Kırım adındaki şehrin durumu ve harap olma halleri anılmıştır. Bunun üzerine padişah hazretleri şöyle buyurmuştur: "İşittiğimize göre Kırım çok büyük bir şehir olup, hatta halkın dilinde bir kimse şanının büyüklüğünü ifade etmek istese 'Sanki Kırım kadısıdır!' derlermiş. Mamur olduğu zamanlarda üç yüz kadısı ve altı yüz fetva vermeye yetkili kimsesi varmış, bu gerçek midir?" Mevlânâ şöyle cevap vermiştir: "Bu nizamın sonuna ve bu intizamın nihayetine duacınız da yetişti. Buyurduğunuz gerçektir padişahım.
Padişah: "Acaba bu derece mamur, neşe kaynağı ve sağlam temelli bir şehrin böyle harap bir hale gelmesi nedendir ve bu durumu ne sebepten almıştır? İlminizin ulaştığı kadarıyla beyan edin" diye buyurunca Mevlânâ şu cevabı vermiştir: "Söz konusu şehir tam anlamıyla mamur, sayısız insan çeşidiyle dolu ve türlü zanaatlarla capcanlı iken; her kavuşmada, ayrılışta, yükselişte ve düşüşte olduğu gibi zalim ve hilekar bir vezir ortaya çıktı. Yukarıdakileri ve aşağıdakileri gözetmeyip, küçük-büyük kimseyi korumadı; âlimlere hürmetsizlik ve salih kimseler ile dervişlere hakaret etmekten geri durmadı. Kısacası şeriat âlimleri bu zulme ve kendilerine yapılan hakarete tahammül edemeyip zalim vezirin cevrinden darmadağın oldular ve çaresizce şehri ve diyarı terk ettiler. Âlimler ise şehrin içinde kalp konumundadır. Kalbe bir afet dokunursa bunun bedene sirayet edeceği kesindir. Böyle olunca âlimler kendilerine hürmet, koruma ve rahatlık gösterileceğini işittikleri yerlere 'Allah'ın arzı geniştir' ayeti gereğince yönelip gittiler. Halk ve reaya ise âlimlere bağlı bir topluluk olduğundan, onların peşinden reaya da dağıldı; böylece şehir tamamen harap oldu.
Mevlânâ bu olayı anlatırken padişah hazretleri Mahmud Paşa’yı davet etmiş; Mahmud Paşa geldiğinde Kırım şehrinin eskiden bu şekilde mamur iken harap olmasına vezirin zulmünün sebep olduğunu Mevlânâ’ya tekrar ifade ettirmiştir ki Mahmud Paşa bundan ders çıkarsın. Mahmud Paşa üstü kapalı mesajı anlayınca hiç duraksamadan şöyle demiştir: "Padişahım küstahlık olmasın, o memleketin harap olmasına dinin sultanı olan kimse sebep olmuştur. Bu hususta günah da suç da padişahındır. Sultan olanlar için her durumda adam yokluğu (kaht-ı ricâl) mazeret olamaz. Bu tür bir zalimin zulmünü bilip de yine onu çalıştıran kimse, onun zulmüne razı olmuş ve memleketini zulümle harap ettirmiş olur. Allah’a hamdolsun, padişahım 'Mahmud!' diye seslense kapıdan duvardan bin tane Mahmud ortaya çıkar." Sultan Mehmed Han hazretleri haksızlıktan uzak, insaf sahibi biri olduğu için Mahmud Paşa’nın sözlerinin hakka ve gerçeğe uygun olduğunu tasdik ederek "Söz senindir Mahmud" diye buyurmuştur.
Kıt'a:
Dünyanın sığınağı olan padişah,
Zerre kadar zulme razı olmasın.
Bilinir, bulunur benim şahım,
Hak Teâlâ hâkim (kadı) olunca.
Sözü edilen Mevlânâ, ilmi çalışmaları sırasında Seyyid Abdullah Şerhi’ne hâşiye yazmış, Şerh-i Akâid’e dipnotlar/açıklamalar eklemiş ve Telvîh’e de açık ve net bir hâşiye kaleme almıştır. Daha sonra İstanbul şehrinde vefat etmiş ve orada defnedilmiştir.
Not: Bu metni, Muhtesibzâde Mehmed Hâkî’nin Mecma‘u’l-Eşrâf adlı eserinden tercüme ettim.
Kaynak: Muhtesibzâde Mehmed Hâkî, Mecma‘u’l-Eşrâf: Hâkî’nin Şakâ’ik Tercümesi, haz. Mehmet Yunus Yazıcı, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, İstanbul 2021, s. 276-277.