1932–1950 yılları arasında uygulanan Türkçe ezan politikası, erken Cumhuriyet döneminde dinî hayata yönelik müdahalenin en görünür tezahürlerinden biri oldu. Diyanet’in genelgesiyle başlatılan süreçte ezan, asli dili olan Arapçadan koparıldı; 1941’de çıkarılan düzenlemeyle Arapça ezan okuyanlar hapis ve para cezasıyla karşı karşıya bırakıldı.
Baskı, 1932’de İstanbul Fatih Camii’nde Hafız Rıfat Bey’in Türkçe ezan okumasıyla kamuoyuna taşındı. Aynı dönemde Ayasofya Camii’nde Türkçe Kur’an ve tekbir okutuldu; İzmir Hisar Camii’nde Hafız Ömer Bey, Ankara Hacı Bayram Camii’nde görevliler, Adana Ulu Camii’nde Mühendis Rıfat Bey Türkçe ezan uygulamasına geçirildi. Yozgat, Manisa-Akhisar, Rize, Samsun, Urla, Şebinkarahisar, Silifke, Vezirköprü ve pek çok şehirde camilerde aynı baskı valilikler ve müftülükler aracılığıyla yaygınlaştırıldı; müezzinlere metinler zorunlu biçimde ezberletildi.
1950’de yasağın kaldırılmasıyla Arapça ezan yeniden serbest bırakıldı ve minareler aslî sesine kavuştu. Türkçe ezan dönemi, bugün hâlâ dinî kimliğe müdahalenin ve kamusal alanda inanç özgürlüğüne yönelik baskının sembolik örneklerinden biri olarak hatırlanıyor.
Türkçe ezan dayatmasına karşı çıkanlara yönelik baskı ve tutuklamalar
(1932–1933 gazete kupürlerine yansıyan olaylar)
-
27 Şubat 1932 – Karacabey
Yerel gazetelerde Karacabey’de Türkçe ezan uygulamasının başlatıldığı haberleştirildi. Uygulamanın “resmî emirle” yapıldığı vurgulandı. -
28 Kasım 1932 – Ülke geneli
Gazeteler, Türkçe ezanın müezzinlere öğretilmeye başlandığını yazdı. Müezzinler toplantılara çağrıldı, metinler zorla ezberletildi. -
29 Kasım 1932 – Adana
Adana’da camilerde Türkçe ezan okutulduğu kamuoyuna duyuruldu. Uygulamanın Diyanet ve müftülük talimatıyla yürütüldüğü belirtildi. -
19 Aralık 1932 – Bursa Ulu Camii
Türkçe ezan aleyhinde konuşan Hafız Tevfik Efendi, görevinden azledildi. Gazete haberlerinde sarığının çıkarıldığı ve kamuoyu önünde küçük düşürüldüğü aktarıldı. -
7 Şubat 1933 – İzmir ve Salihli
Gazeteler şu ifadeleri kullandı:
– İzmir’de “meczup bir şahsın yakalandığı”
– İzmir ve Salihli’de tevkiflerin başladığı
– Aziziye ve Tepecik camilerinde bazı kişilerin mahkemeye sevk edildiği -
16 Şubat 1933 – Bursa
Bursa’da Türkçe ezan uygulamasına karşı tavır alan 24 kişinin “maznun” olarak mahkemeye verildiği basına yansıdı. -
22 Şubat 1933 – Ülke geneli
Türkçe ezan meselesi sebebiyle bir hocanın daha tutuklandığı gazetelerde yer aldı. -
9 Nisan 1933 – Ülke geneli
Haberlerde bu kez 31 kişinin daha tutuklandığı bilgisi paylaşıldı. -
10 Nisan 1933 – İzmir’in köyleri
İzmir’in bazı köylerinde 10 kişinin tevkif edildiği açıkça yazıldı.
-
Müezzinler ve imamlar, valilik ve müftülükler aracılığıyla toplantılara zorla çağrıldı.
-
Türkçe ezan metinleri ezberletildi, uygulamaya uymayanlar fişlendi.
-
Arapça ezan okuyanlar basında “mürteci, yobaz, cahil” gibi ifadelerle hedef gösterildi.
-
1941’de çıkarılan düzenleme ile Arapça ezan okuyanlar için hapis ve para cezası resmileştirildi.
İşte o dönemin gazete kupürleri
Baran Dergisi