Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi Yönetim Kurulu Üyesi ve tarih araştırmacısı Taner Özdemir’in dikkat çektiği Osmanlı arşiv belgesi, Erzurum’un petrol tarihine ilişkin önemli bilgiler ortaya çıkardı. Devlet Arşivleri Başkanlığı Yıldız Arşivi’nde bulunan 1898 tarihli belgede, “Erzurum dahilinde zuhur eden petrol ve neft madenleri imtiyazının Ahmed Celaleddin Paşa’ya ihalesine dair” ifadesi yer alıyor.
Abdülhamid döneminde petrol için imtiyaz süreci
Hicri 24 Rebîülâhir 1316 tarihini taşıyan belge, Erzurum’daki petrol ve neft yataklarının 19. yüzyılın sonunda Osmanlı Devleti tarafından bilindiğini ve ekonomik olarak değerlendirilmek istendiğini gösteriyor.
Dosyanın merkezinde ise Sultan II. Abdülhamid’in yakınındaki önemli devlet adamlarından Serhafiye Ahmed Celaleddin Paşa bulunuyor. Yıldız Sarayı çevresinde yetişen Ahmed Celaleddin Paşa, padişahın yaverliği ve Osmanlı istihbarat teşkilatının önemli makamlarından serhafiyelik görevlerinde bulunmuştu.
Pülk petrolüne Alman girişimci talip oldu
Arşiv kayıtlarında Erzurum Vilayeti’nin Tercan Kazası’na bağlı Pülk köyündeki petrol ve neft madenleri de ayrıntılı biçimde yer alıyor. Ahmed Celaleddin Paşa’nın tavsiyesi üzerine bölgedeki madenlerin işletme imtiyazının Almanya tebaasından Mösyö Şarl Rayzer’e verilmesine yönelik işlemler yürütüldüğü görülüyor.
Hazırlanan evrakların ilgili devlet kurumlarına gönderildiği, konunun Şûrâ-yı Devlet’in gündemine kadar taşındığı ve petrol sahalarının işletilmesine ilişkin şartların belirlendiği kayıtlara yansıdı. Böylece Erzurum petrolü, Osmanlı’nın maden ve ekonomi politikalarının yanında Avrupa sermayesinin de ilgi alanına girmiş oldu.
Petrolün stratejik önemi erken dönemde fark edilmişti
19. yüzyılın sonlarında petrolün sanayi ve enerji alanındaki öneminin hızla artmasıyla Osmanlı coğrafyasındaki rezervler de devletin yakın takibine girdi. Sultan II. Abdülhamid döneminde farklı bölgelerdeki petrol kaynaklarının tespiti ve işletilmesi için çalışmalar yürütülürken Erzurum-Pülk sahası bu politikanın dikkat çekici örneklerinden biri oldu.
128 yıllık kayıtlar bugün yeni soruları da gündeme taşıyor. Pülk petrolünün ne kadar süre işletildiği, Alman girişimci Şarl Rayzer’in faaliyetlerinin sonuç verip vermediği ve Erzurum’un başka bölgelerinde hangi petrol ve neft yataklarının tespit edildiği, arşiv belgeleri üzerinden daha kapsamlı araştırılmayı bekliyor.
Kaynak: Yeni Şafak
