Ömer Fahreddin Türkkan Paşa, 1868 yılında Osmanlı Devleti’nin Tuna vilayetine bağlı Rusçuk şehrinde dünyaya geldi. Babası, Tuna Vilayeti Posta ve Telgraf Başmüdürü Mehmed Nâhid Bey, annesi ise Mohaç Meydan Muharebesi’nde büyük hizmetleri bulunan akıncı Bali Bey’in soyundan Fatma Âdile Hanım’dır. Henüz çocukluk yıllarında Osmanlı Devleti’nin Balkanlar’da yaşadığı büyük sarsıntıya şahit oldu. 1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi’nin ardından ailesiyle birlikte İstanbul’a göç etti. İlk tahsilini Rusçuk’ta tamamladıktan sonra İstanbul’da askerî eğitimine devam etti. 1888 yılında Harp Okulu’nu birincilikle bitirerek süvari teğmeni, 1891 yılında Erkân-ı Harbiye Mektebi’nden mezun olarak kurmay yüzbaşı oldu.
Askerlik hayatının ilk yıllarında Erzincan’daki 4. Ordu’da ve Osmanlı-Rus sınırının tespiti için kurulan komisyonda görev yaptı. 1908 yılında 4. Ordu Kurmay Başkan Vekilliği’ne tayin edildi. Trablusgarp Harbi’nin ardından Balkan Harbi’ne katıldı. Çatalca savunmasında gösterdiği başarı ve 1913 yılında Edirne’nin geri alınmasındaki hizmetleriyle temayüz etti. Osmanlı ordusunun ardı ardına ağır kayıplar yaşadığı bu yıllarda onun askerî şahsiyetinde disiplin, cesaret, vazife şuuru ve mücadeleden vazgeçmeme iradesi öne çıktı. Birinci Dünya Harbi başladığında 12. Kolordu Kumandanı olarak Suriye’de bulunuyordu. Kısa süre sonra mirliva rütbesine yükseltildi ve 4. Ordu Kumandan Vekilliği görevini de üstlendi.
Fahreddin Paşa’nın adını İslâm tarihine yazdıran büyük hadise, 1916 yılında başlayan Medine müdafaası oldu. Hicaz, Yavuz Sultan Selim devrinden itibaren Osmanlı himayesinde bulunuyordu. Osmanlı padişahları kendilerini Mekke ve Medine’nin hâkimi olmaktan ziyade bu iki mukaddes beldenin hizmetkârı olarak görmüş, Hâdimü’l-Haremeyn unvanını taşımışlardı. Sultan II. Abdülhamid Han’ın büyük gayretleriyle inşa edilen Hicaz Demiryolu da İstanbul ile Medine arasındaki bağı kuvvetlendirmiş, hac yolculuğunu kolaylaştırmış ve mukaddes beldelerin korunmasına önemli bir katkı sağlamıştı.
Ancak Birinci Dünya Harbi sırasında İngiltere, Osmanlı Devleti’nin Arap vilayetleri üzerindeki hâkimiyetini sona erdirmek amacıyla Mekke Emiri Şerif Hüseyin’le iş birliğine girişti. İngilizlerin para, silah ve siyasî destek sağladığı Şerif Hüseyin, 1916 Haziranında Osmanlı Devleti’ne karşı isyan başlattı. Bu isyan, bütün Arapların Osmanlı’ya karşı hareketi değildi. Hicaz’da ve Suriye-Filistin cephesinde pek çok Arap asker ve aşiret Osmanlı Devleti’ne ve hilafete bağlılığını sürdürüyordu. Bununla beraber İngiliz desteği alan isyancı kuvvetler Mekke, Cidde ve Taif gibi önemli merkezleri ele geçirdi. Medine ise Fahreddin Paşa’nın kumandasındaki Osmanlı askerlerinin direnişi sayesinde düşmana teslim olmadı.
31 Mayıs 1916’da Medine’ye ulaşan Fahreddin Paşa, kısa süre içerisinde şehrin müdafaası için gerekli tedbirleri almaya başladı. İsyancı kuvvetlerin ilk saldırılarını püskürttükten sonra Bi’riali, El-İlâve ve çevresindeki mevkilere harekât düzenledi. Ağustos 1916 sonlarına gelindiğinde Medine etrafında yaklaşık yüz kilometrelik bir emniyet sahası oluşturmayı başardı. Sayıca ve ikmal bakımından üstün düşman kuvvetlerine karşı elde edilen bu netice, Paşa’nın yalnızca cesaret sahibi değil, harp sanatına hâkim, ileri görüşlü ve dirayetli bir kumandan olduğunu da gösteriyordu. İngilizlerin para ve silahla desteklediği kuvvetler karşısında Osmanlı askerinin mukavemeti, Medine’nin kısa sürede ele geçirilmesine yönelik hesapları boşa çıkardı.
Fahreddin Paşa’nın Medine müdafaasına verdiği ehemmiyetin temelinde, Resûlullah Efendimiz’e duyduğu büyük muhabbet bulunuyordu. O, Medine’yi yalnızca Osmanlı Devleti’ne ait bir şehir olarak görmüyordu. Burası Allah Resûlü’nün hicret yurdu, Mescid-i Nebevî’nin ve Ravza-i Mutahhara’nın bulunduğu mübarek beldeydi. Paşa için burayı müdafaa etmek askerî vazifeden önce dinî ve mânevî bir mesuliyetti. Bu sebeple kendisinden Medine’nin tahliye edilmesi istendiğinde büyük bir ıstırap duydu. Şehrin İngilizlerin ve onların desteklediği isyancıların eline bırakılması düşüncesini kabullenemedi.
1917 yılında Osmanlı karargâhında, Medine’de bulunan kuvvetlerin Filistin cephesine nakledilmesi ve Hicaz’ın tahliye edilmesi meselesi gündeme geldi. Enver ve Cemal paşalar arasında yapılan görüşmelerin ardından Medine’nin boşaltılması kararlaştırıldı. Ancak yapılan görüşmeler neticesinde tahliye meselesi Fahreddin Paşa’nın sorumluluğuna bırakıldı. Paşa, 19 Mart 1917 tarihli cevabında Medine’nin anavatandan ve bilhassa Filistin’den ayrı görülmesine itiraz etti. Onun nazarında bu mukaddes beldeyi müdafaa etmek, Osmanlı Devleti’nin ve İslâm’ın şerefini muhafaza etmekle bir tutuluyordu.
Medine müdafaasının en mühim hususiyetlerinden biri, karşılaşılan büyük maddî imkânsızlıklara rağmen sürdürülmesiydi. İngiliz subayı Lawrence’ın yönlendirdiği isyancı kuvvetler, Hicaz Demiryolu’na devamlı saldırılar düzenleyerek Medine’nin Şam ve İstanbul’la irtibatını kesmeye çalışıyordu. Raylar havaya uçuruluyor, telgraf hatları tahrip ediliyor, erzak ve mühimmat taşıyan trenler hedef alınıyordu. Zamanla şehrin dışarıyla bağlantısı neredeyse tamamen kesildi. Açlık, susuzluk, hastalık ve cephane sıkıntısı her geçen gün ağırlaştı. Fakat Fahreddin Paşa, askerlerinin başından ayrılmadı ve müdafaa tertibatını hiçbir zaman terk etmedi.
Paşa, şehrin etrafında müstahkem mevkiler oluşturmakla kalmamış, askerlerin beslenebilmesi için ziraat faaliyetlerini de teşvik etmişti. Medine’de yetişen hurmaların dikkatle toplanarak depolanmasını emretmiş, mevcut yiyeceklerin israf edilmesine izin vermemişti. Açlığın dayanılmaz hâle geldiği günlerde çekirgelerden dahi gıda olarak faydalanılmasını sağlamış, bunu ilk tatbik edenlerden biri de kendisi olmuştu. Askerinin yemediği bir yemeği kendisine ayırmıyor, aynı sıkıntıları onlarla birlikte göğüslüyordu. Askerlerin maneviyatını korumak için güreş müsabakaları ve çeşitli eğlenceler tertip ettiriyor, uzun kuşatmanın meydana getirdiği yorgunluk ve ümitsizliği gidermeye çalışıyordu.
Medine’deki mukaddes emanetlerin korunması da Paşa’nın üzerinde büyük hassasiyetle durduğu meselelerden biriydi. Mescid-i Nebevî’de asırlardır muhafaza edilen, Osmanlı padişahları ve İslâm büyükleri tarafından hediye edilmiş kıymetli eşyaların düşman eline geçip yağmalanmasından endişe ediliyordu. Fahreddin Paşa, bu emanetleri İstanbul’a naklettirmek için özel tedbirler aldı. Şam üzerinden İstanbul’a gönderilen emanetler arasında kıymetli yazma eserler, murassa şamdanlar, kandiller, tesbihler ve çeşitli teberrükât eşyası bulunuyordu. Emanetler, kurulan komisyonlar vasıtasıyla kayıt altına alındı ve askerî muhafaza altında İstanbul’a ulaştırıldı. Bugün Topkapı Sarayı’nda muhafaza edilen Medine emanetlerinin önemli bir kısmı, Fahreddin Paşa’nın aldığı bu tedbirler sayesinde yağmadan kurtuldu.
Fahreddin Paşa, Medine’nin düşmemesi için gösterdiği direniş sırasında Osmanlı sancağını da mukaddes bir emanet olarak gördü. Müdafaa günlerinde askerlerine hitaben yaptığı konuşmalarda bayrağın tarihî ve mânevî kıymetini hatırlattı. Medine’nin burçlarındaki ay yıldızlı sancağın indirilmesini reddetti. Onun, Türk askerinin son fişeğine ve son damla kanına kadar mücadele edeceğini ilan eden beyannameleri, tarihe geçen şecaatinin en açık ifadelerindendi. İngilizlerin gönderdiği teslim teklifleri, can güvenliği teminatları ve çeşitli vaatler karşısında geri adım atmadı. Kendisini tanıtırken kullandığı “Muhammedîyim, Türküm ve askerim” sözü, şahsiyetinin ve hayat gayesinin özeti gibiydi.
Medine’nin kaderini belirleyen hadiselerden biri de Filistin Cephesi’nde yaşanan büyük yenilgi oldu. 1917 yılında Gazze ve Kudüs’ün kaybedilmesinin ardından Osmanlı ordularının güney cephesindeki durumu giderek ağırlaştı. 19 Eylül 1918’de General Allenby kumandasındaki İngiliz ordusunun başlattığı büyük taarruz, Filistin’deki Osmanlı savunmasının çökmesine yol açtı. Sekizinci Ordu dağıldı, Mustafa Kemal Paşa’nın kumanda ettiği Yedinci Ordu da ağır kayıplar vererek geri çekildi. Dördüncü Ordu’nun bulunduğu doğu hattı da bu gelişmelerden etkilendi. Osmanlı kuvvetleri Şam ve Halep istikametine çekilirken İngilizlerin Suriye’deki ilerleyişi hızlandı.
Filistin Cephesi’ndeki bu yenilginin en ağır neticelerinden biri, Fahreddin Paşa’nın Medine’de yürüttüğü müdafaanın dış destekten mahrum kalmasıydı. Hicaz’ın askerî bakımdan ayakta kalabilmesi, kuzeydeki Filistin-Suriye hattının korunmasıyla yakından ilgiliydi. Filistin cephesi muhafaza edilebilseydi Medine’ye asker, erzak ve mühimmat sevki için mevcut imkânlar korunabilecek, Fahreddin Paşa’nın çevresindeki kuşatmanın kaldırılması yahut hafifletilmesi için yeni harekât fırsatları doğabilecekti. Ancak Mustafa Kemal Paşa’nın kumandasındaki Yedinci Ordu’nun da geri çekildiği büyük çözülme sonucunda Medine, kuzeydeki Osmanlı kuvvetlerinden tamamen uzaklaştı. Fahreddin Paşa’nın büyük fedakârlıklarla sürdürdüğü müdafaa böylece yalnız Hicaz’daki isyancı kuvvetlere karşı değil, Filistin ve Suriye’nin kaybının doğurduğu askerî neticelere karşı da bir direniş hâline geldi.
Buna rağmen Fahreddin Paşa teslimiyeti kabul etmedi. Osmanlı Devleti’nin 30 Ekim 1918’de imzaladığı Mondros Mütarekesi’nin 16. maddesi, Hicaz’daki Osmanlı kuvvetlerinin teslim edilmesini öngörüyordu. İstanbul’dan gönderilen emirler ve İngilizlerin baskıları karşısında Paşa, Medine’yi bırakmama iradesini sürdürdü. İlerleyen günlerde padişahın imzasını taşıyan teslim emri de kendisine ulaştırıldı. Fakat bu emrin düşman baskısı altında verildiğini düşünerek mukavemetini devam ettirdi. Osmanlı Devleti resmen harpten çekilmiş, kuzeydeki ordular dağılmış, askerlerin önemli bir kısmı açlık ve hastalıkla mücadele eder hâle gelmişti. Fahreddin Paşa ise hâlâ Medine’yi müdafaa ediyordu.
6 Aralık 1918’de Mescid-i Nebevî’de askerlerini toplaması, onun Resûlullah’a muhabbetini ve teslimiyet karşısındaki tavrını gösteren en önemli hadiselerden biridir. Ravza-i Mutahhara’nın yakınında askerleriyle birlikte namaz kıldıktan sonra minbere çıktı. İngilizlerden gelen teslim tekliflerini askerlerinin huzurunda reddetti. Kendisinin ve askerlerinin dinî, millî ve askerî vazifesini hatırlatarak mukavemetin devamını istedi. Askerlerine hitabında sabır, sebat ve mukavemet üzerinde durdu. Medine’nin müdafaasını Allah Resûlü’ne bağlılığın bir gereği olarak gördüğünü bir kez daha gösterdi. Onun için Mescid-i Nebevî’de dalgalanan sancak, asırlar boyunca bu mukaddes beldeye hizmet etmiş Osmanlı’nın İslâm’a bağlılığının da nişanesiydi.
Fahreddin Paşa’nın bütün bu çabalarına rağmen Medine’deki vaziyet artık askerî bakımdan sürdürülemez hâle gelmişti. Dışarıdan yardım gelmiyor, askerler açlık ve hastalık sebebiyle kuvvetten düşüyordu. 1919 yılı Ocak ayında, Paşa’nın çevresindeki subaylar teslim olmaktan başka çare kalmadığı kanaatine vardılar. Fahreddin Paşa ise son âna kadar direndi. Ravza-i Mutahhara’ya yakın bir medreseye çekilerek Medine’den ayrılmak istemediğini bildirdi. Nihayet 10 Ocak 1919’da kendi subayları tarafından bulunduğu yerden alınarak teslim süreci tamamlandı. 13 Ocak’ta Şerif Hüseyin’in oğlu Abdullah’ın kuvvetleri Medine’ye girdi. Böylece Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasından 72 gün sonra Osmanlı’nın Medine’deki son askerî varlığı da sona erdi.
Fahreddin Paşa, Medine’den ayrıldıktan sonra İngilizler tarafından esir alınarak Mısır’a gönderildi. Burada bir müddet tutulduktan sonra Ağustos 1919’da Malta’ya sürgün edildi. İstanbul’daki işgal idaresinin etkisi altında faaliyet gösteren mahkeme tarafından hakkında idam kararı verildi. Ancak esaret yılları onun mücadele hayatının sonu olmadı. 1921 yılında Malta’dan kurtularak Millî Mücadele’ye katılmak üzere Ankara’ya geldi. Ardından TBMM tarafından Afganistan’a elçi tayin edildi. 1922-1926 yılları arasında Kâbil’de görev yaparak Türk-Afgan dostluğunun güçlenmesinde önemli hizmetlerde bulundu. 1936 yılında askerlikten emekliye ayrıldı.
22 Kasım 1948 tarihinde İstanbul’da vefat eden Fahreddin Paşa, vasiyeti üzerine Rumelihisarı Mezarlığı’na defnedildi. Geride askerî başarılarla dolu bir ömrün yanında, Medine müdafaası gibi eşi az görülür bir sadakat ve fedakârlık örneği bıraktı. İngilizlerin dahi kendisine “Çöl Kaplanı” adını vermesine sebep olan cesareti, yalnızca düşman karşısındaki korkusuzluğundan ibaret değildi. Onun asıl büyüklüğü, maddî imkânların tükendiği, ümitlerin zayıfladığı, yardım yollarının kapandığı ve bütün orduların geri çekildiği bir zamanda dahi vazifesini terk etmemesinde kendisini gösterdi.
Fahreddin Paşa, İslâm’a ve Allah Resûlü’ne muhabbeti, Osmanlı sancağına sadakati, askerleriyle birlikte çektiği çile ve son ana kadar sürdürdüğü direnişle tarihe geçti.
Kaynakça
1. Kandemir, Feridun. Fahreddin Paşa’nın Medine Müdafaası: Peygamberimizin Gölgesinde Son Türkler. İstanbul: Yağmur Yayınevi, 2010.
2. Beyoğlu, Süleyman. Medine Müdafaası ve Fahreddin Paşa. 2. Baskı. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2019.
3. Şentürk, Abdülmecid. Medine’nin Son Emanetleri: Fahreddin Paşa’nın Yağmadan Kurtardığı Teberrükât Eşyası. İstanbul: Topkapı Sarayı’nı Sevenler Derneği Yayını, 2020.
4. Barlak, Hasan. “Fahreddin Paşa’nın Hicaz Cephesinde Bayrak Mücadelesi (Haziran 1916–Ocak 1919).” C. 6, S. 11 (2016), s. 20–47.
5. Beyoğlu, Süleyman. “Türk-Arap İlişkilerinin Son Kırılma Noktası: Medine’nin Tahliyesi.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. 26, S. 78 (2010), s. 425–460.
6. Sonyel, Salâhi R. “İngiliz Belgelerine Göre Medine Müdafii Fahrettin Paşa.” Belleten, C. 36, S. 143 (1972), s. 333–376.
7. Aktaş, Fikret, Yakın Tarihimizi Sorgulamak, Filistin Cephesi’nin Perde Arkası, İslambol Yayınları, 2025, S.173-186
Aylık Baran Dergisi