Mevlüt Koç: "Dışımızdaki dünya, içimizdeki dünyadan ayrı değildir. Zira, Hz. Mevlâna’nın da buyurduğu gibi; “Göz ruhun penceresidir.” Ve her ruh niyet ettiği, seyrine daldığı ve bulduğu şeydir, nihayetinde ona dönüşür. Dolayısıyla ferd ve ferdlerin demeti olan toplumun ortak hafızası ve ortak kültürünü oluşturan ana yapının niteliği o kültürün iç hayatı üzerinde, iç hayatı da bilimi, edebiyatı ve sanatı üzerinde belirleyicidir. Bir ideali olan ve ona erişmeye çalışan idealistik bir kültürde düzen ve istikrar, azim ve irade, adalet ve huzur duyguları ağır basar, insanı ihtiyat, itidâl ve cesaret sahibidir, karar ve tercihlerinde yasal olanı değil, ahlâkî olanı ön planda tutar; serveti sebebiyle değil, dinî, ahlâkî ve içtimaî konumu itibariyle asîldir.
Buna mukabil duyumcul bir kültürde ferdiyetçi, doğrusal-ilerlemeci, materyalist bir tekâmül anlayışı hâkimdir. İnsanı kuru aklı inanca yeğ tutar, bencil ve zevk düşkünüdür, dünyayı ganimet olarak görür.
Aristokrasisi burjuvalardan, bürokratlardan ve bilgisi artsa da bilgeliği artmayan liberal düşünürlerden oluşur. Evrensel ölçekte bir medeniyet getirme ve yeryüzü cenneti vaadiyle yola çıkıp toplumları köklerinden söken ve insanlığı tümüyle yıkıma sürükleyen modern zamanların ferdiyetçi kültürü de böyle bir kültür, milyonlarca masum insandan çalınmış hayatlar üzerinde yükselir.
Gelişmişliğin ağır bedelini ödemeye bir türlü doyamayan insanı sadece mülk edindiği fikirler ve fizikî kavramlarla düşünür, düşündükleriyle söyledikleri, söyledikleriyle yaptıkları farklıdır. “Sır idraki”nden mahrum olduğu için bilinmeyeni var olmayanla karıştırır, beklenmedik olana; sırra açık belirsizliğe kapalıdır... Susuzluğunu giderecek hikâyeler uydurarak, kendisini doğrulayacak delilleri arayıp bularak, buldukça da doğrulandığı hissine kapılarak gerçekliği algılayışın dumura uğradığı bir alanda, rutine dayalı, yitirilmiş bir hayat sürer.
Gaflet, yanılma ve unutma ruhunu sardığı için ilmi işlerin iç yüzünü göremez, eşya ve hâdiselerin teshirine dair tüm çabaları başarısız kalır. Yine de felâket ve helâkine sebep olan bu hataların hiçbiri kendisine ders olmaz... İbret almasını temin edecek erdemlerin hiçbirine sahip değildir. İçsel temelleri gerçek inançla çatışır, varlığı kendinden bilir; hayata kendi kendine sahip olduğuna inanır.
“Gaye mihrakında Allah ve sevgilisi olmayan her türlü varlık ve oluşun yokluğun buz denizine açıldığını göremez.” Evrenin derinliklerine gittikçe hakikatten biraz daha uzaklaşır. Ama gidişinin anlamsızlığını yine kavrayamaz!"




